Toilet Nakroma Intupidu

Kondisaun Toilet ro Berlin NAKROMA. Foto IST

 Atauro – Maske antes ne’e governu liu husi Vise Ministru ba Transporte no Komunikasaun, Inacio Freitas Moreira konsege aprova orsamentu lobuk ida hodi halo manutensaun ba Ro Berlin Nakroma, maibe realidade hatudu haris fatin sira iha ro ne’e nia laran a’at hotu ona.

Bazeia ba observasaun Timor Post nian ba kondisaun ro Nakroma iha Sabadu (10/12) identifika sasan barak mak hetan estragus, maibe parte governu sempre dehan ro ne’e di’ak hela. Realidade balun ne’e akontese iha ro ne’e nia laran mak haris fatin sira maske la iha ona kondisaun di’ak, maibe pasajeiru sira hakarak ka lakohi tenke uja nafatin. Evidensia ne’ebé hatudu kondisaun haris fatin sira la di’ak mak funsionariu sira ne’ebé serbisu iha ro ne’e fo avizu ida ho lia Indonezia katak "RUSAK JANGAN DI PAKAI ", lia fuan ne’e hakerek iha surat tahan mutin ida hodi taka iha fatin ne’ebé babain mane sira uja hodi so’e be’e ki’ik ne’e nia leten    

Alen de haris fatin la di’ak, Air Conditioner (AC) sira mós dalaruma a’at hotu, tanba durante viajen horas rua nia laran husi Dili ba Atauro, AC hirak ne’e laloke ida.

“ACnya rusak mas. Itu toliet unutk penumpang juga rusak total,” hatete Crew Nakroma ida bainhira dadalia ho Timor Post durante viajen ba Atauro, Sabadu (10/12).  

Iha fatin hanesan Jornalista Radio Timor – Leste (RTL), Costancio Vieira haktuir katak, tur iha ró laran iha óras ida ho balun nia laran, sente laran baruk, tenki la’o itoan husi lidun ba lidun Ró nian, maibé la kontrola a’an tama sala ba haris fatin.

“Bainhira tama iha haris fatin, lia fuan ida simu hau "RUSAK JANGAN DI PAKAI " lia fuan ne’e hakerek iha surat tahan mutin ida hodi taka iha fatin ne’ebé babain mane sira uja hodi soe bee kiik ne’e nia leten, "sorry hau mós la so’e be ida, hau tama sala" hatan lia fuan ne’e iha laran, a’at liu tan mak fatin ne’e mós taka ho isolasi kor kinur ida, sinal katak a’at no labele uja, maibe pasajeirus sira nafatin uja. Kadeira ne’ebé besik iha haris fatin nia oin ne’e ema lakohi tur tanba tauk i’is halo pasajeirus desmaia,” haktuir Jornalista RTL ne’e.

 

Maske iha ona avizu katak haris fatin ne’e la di’ak, maibe pasajeiru sira kontinua uja nafatin. Foto IST.

Nune’e, mós pasajeiru Januario Ximenes la aguenta ho ro ne’e nia i’is maka’as tebes, tanba kauza husi haris fatin sira ne’ebé la di’ak.  

“Oan...harís fatin ne’e sabaun la iha, i’is maka’as lo’os tanba be’e foer la tun ida (intupidu), haris fatin ne’e mós hanesan fali iha rai maran” hateten passajeiru Januario Ximenes hodi taka inus.

Pasajeiru ro Nakroma rute Dili – Atauro durante horas rua nia laran taka metin sira nia inus, tanba kauza husi haris fatin ne’ebé intupidu. Foto IST.  

Reprezentante balun uluk hakilar makás iha uma fukun (Parlamentu Nasional) kona bá Ró nia kondisaun dehan tenki hadia, povu Oe-cusse mós halerik nafatin, karik halerik beibeik ne’e mós halo Governante sira nia tilun sai diuk.

Entertantu antes ne’e, Kapitaun Ró Nakroma entrega tiha ona dokumentus lubuk ida ba Komisaun E Parlamentu Nasionál kona-ba deskonfia manobra balun ne’ebé akontese iha prosesu manutensaun ró nian.

Maske ró kontinua halo hela operasaun ba-mai Dili, Oe-Cusse no Atauro, maibé kapitaun sira preokupa ho kondisaun ró ne’e tanba manutensaun ne’ebé tékniku sira halo la tuir rekomendasaun ne’ebé sira hato’o bazeia ba sira nia kontrolu ba ró nia kondisaun.

Hafoin simu tiha dokumentus ne’ebé kapitadu sira entrega iha ró laran, Vise Prezidente Komisaun E trata ba assuntu Infra-estruturas, Transportes no Komunikasaun, Manuel Castro afirma, sei halo investigasaun.

Castro hatete, nia parte sei bolu governu liuliu Ministériu Obras Públikas, Transportes no Komunikasaun (MOPTK), atu ba hatan iha Parlamentu Nasionál tanba informasaun ne’ebé sira simu ne’e sériu tebes.

“Durante ne’e ami aprova osan boboot para ba halo manutensaun maibé realidade, ami halo observasaun jerál  ba kondisaun Ró Nakroma nian, detekta aparelu ró nian kuaze a’at hotu kedas,”lamenta Deputadu Castro ba Jornalista sira iha ró laran atu halo fiskalizasaun ba estrada iha Atauro foin lalais.

Castro haktuir, durante ne’e kuandu sira husu ministériu  sempre dehan kondisaun ró nian di’ak hela, maibé bainhira hasoru malu ho kapitaun dehan kondisaun ró oras ne’e grave tebes.

“Kapitaun ró ne’e haktuir nia triste tebes kondisaun ró grave iha nia responsabilidade  tanba, aparelu a’at hanesan Hand mic VNF Radio, Ekipment Radio, Perhatian Radar, Navtex Receiver, kadeira ba kapitaun nian no mós televizaun iha VIP nia fatin,” Castro haktuir.

Nune’e nia dehan, hala’o nia servisu ho ema sira servisu ne’e nia analiza de’it ona tanba ekipamentu kuaze a’at pior liu maka oli filtru de’it mós atu troka laiha nune’e mós mesin ka motor ró ne’e nia kondisaun di’ak ne’e 80% no motor rezerva iha 60% de’it, ne’ebé motor oras ne’e todan ona tanba ne’e sira dehan sei halai neneik hodi aguenta hodi hein ninia manutensaun.

“Kapitaun haktuir tuir lolo’os (ró) halai bele to’o númeru 12 maibé labele tanba atu halai to’o 10 de’it mós labele kuandu obriga nia mesin manas bele a’at ona. Tanba ne’e sira tenke kuidadu halai to’o iha velusidade númeru 6 ate 8 de’it,”Castro haktuir hafoin rona informasaun hosi kapitaun Ró Nakroman.

“Ami sei ejije governu liuliu ministériu, atu nune’e bolu ema ne’ebé kaer manutensaun ne’e hodi investiga tanba saida maka la halo manutensaun no osan ne’ebé durante ne’e aprova ba iha ne’ebé?,”Castro afirma. 

Tuir Vise Ministru Inácio Moreira katak, problema ró nakroma ne’e kestaun téknika, tanba ne’e husu atu ema hotu tenke komprende, hanesan vise Ministru transporte no komunikasaun toma responsabilidade.

“Manutensaun ba ró Nakroma ami halo lor-loron, kona-ba kestoês téknikas sira entes, ne’e ha’u hatene, tanba buat ida manutensaun ba piston no segimentus sira dehan tinan 2 tenke troka, mas to’o agora seidauk troka, se maka atu halo esplikasaun, ha’u foin maka mai tinan ida ha’u maka atu halo esplikasaun,” hatete Inacio.

 Maske Vise Ministru Inacio dehan hadia lorloron, maibe haris fatin de’it hadia labele to’o ohin loron. (oki)

A version of this article appears in print on December 12, 2016, on page 1 of the Timor Post edition with the headline: Konspirasaun iha Prosesu Tenderizasaun?

  

Haris Fatin 3 Nakfilak ba Rezidensia Profesor

ATAURO – Profesor ida husi ensinu baziku filial Beloi durante tinan barak ona hela de’it iha sintina (haris fatin), tanba rezidensia ba professor sira iha eskola ne’e laiha.

Profesor Luis da Cruz Silva ne’ebé hanorin anulu terseiru siklu iha ensinu baziku filial Beloi durante tinan barak nia laran hela de’it iha haris fatin laran.

“Ha’u hela iha uma ne’e durante tinan lima (5) nia laran ona. Desde tinan 2011 to’o ohin loron. Uma ne’e iha haris fatin tolu (3), maibe tanba espasu laiha hodi ha’u hela, hetan ha’u baku rahun tiha haris fatin tolu ne’e halo ba kuartu hodi bele hela,” hatete profesor Luis ba Jornalista sira iha portu Atauro, Sabadu (10/12).

Nia hatutan, diretur ensinu baziku sentral Bikeli ba to’o duni eskola Beloi, maibe la to’o uma ne’ebé mestre ne’e hela ba. Osan ne’ebé sira fahe mós dehan segredu ba sira nain ha’at (4), maibe ikus mai mestre ne’e rona katak osan ne’e hamutuk U$1000 resin. Depois ko’a tan 25% ba sentru ensinu baziku sentral Bikeli. Entaun agora hela U$ 774. Osan sira ne’e atu uja ba nesesidade eskola nian hanesan rehabilitasaun, sosa livrus no seluk tan.    

“Sira mai iha ne’e, maibe iha de’it kantor hodi fahe osan konstrusaun eskolar. La’os mai hare direitamente uma ida ha’u hela ba ne’e. So inspetor eskola mak ba to’o uma hodi haruka ha’u foti metru. Ami nain rua sukat uma laran ne’e. Ha’u hanoin nia hetan projetu ruma mak nia mai sukat uma ne’e,” nia esplika.

Nia dehan, diretur eskola Bikeli iha tempu ne’eba lakonsege ba to’o uma ne’e, maibe to’o de’it eskola Beloi hodi halo reuniaun ho koordenador eskola nain tolu (3) no fahe osan konstrusaun eskola nian. Maibe, la’os ba hare haris fatin ne’ebé modifika ba rezidensia profesor nian.

Ensinu Baziku Filial Beloi ho nia alunu hamutuk 250. Eskola ne’e iha mestre hamutuk 13. Permanente hamutuk nain 7 no kontratadu hamutuk nain 6.

“Kondisaun eskola ne’e di’ak, maibe rezidensia ba profesor sira ne’e mak a’at hotu. Tanba ida ne’e mak ha’u harahun tiha haris fatin sira iha rezidensia ne’e hodi halo ba kuartu atu bele toba,” nia hatete.

 To’o ohin loron edukasaun nasional seidauk halo intervensaun ruma ba kondisaun ne’e. (oki)

A version of this article appears in print on December 12, 2016, on page 1 of the Timor Post edition with the headline: Haris Fatin Tolu Nakfila ba Rezidensia Profesor. 

Koidadu, Asesor Balun Hala’o Hela Misaun Kompanhia Estranjeiru

Vise Prezidente CCI - TL, Rui Castro

 DILI – Kazu barak ne’ebé durante ne’e akontese iha governu laran, tanba mós kontribuisaun husi serbisu asesoria sira ne’ebé tuir loloos hala’o hela misaun kompnhia estranjeiru balun nian.

Vise Prezidente Camara Comercio Industria Timor – Leste (CCI – TL), Rui Castro katak situasaun ida ne’e iha potensia bo’ot ba konspirasaun, tanba ema sira ne’e hetan asesu di’ak, tanba asesora sira ne’e mak halo kriteria barak kona – ba prosesu tenderizasaun no nia mak fo duni asesoria ba membru governu ne’e no ikus mai asesor ne’e tenke rekomenda duni kompañia ne’ebé mak nia interese iha. Ijemplu de’it, iha ministériu ida nia asesor mak mai husi Indonesia, entaun projetu ne’e orsida kompañia Indonezia mak manan. Asesor aprovizionamentu ne’e husi Filipina, entaun orsida kompañia Filipina nian mak sei manan. Asesor ne’e husi Pakistaun, projetu ne’e kompañia husi Pakistaun mak sei manan.

“Ha’u hanoin tuir loloos asesor estranjeiru hirak ne’e tuir loloos hala’o hela misaun kompañia ida nia interese, maibe ita nia membru governu sira mak la sente. Dalaruma sente mak sira lakohi halo ba kauza ka oinsa. Ha’u ladun hatene,” hatete Rui Castro ba Timor Post iha nia serbisu fatin Bidau – Dili semana kotuk.

“Kazu balun agora mosu barak ne’e, tanba situasaun sira hanesan ne’e. Asesor ne’e fo asesoria ba membru governu sira tuir saida mak nia nasaun persija no kompañia,” nia hatete.

Evidensia konkretu ida husi situasaun ne’e mak refere ba asesor Bobby Ajiboye ne’ebé uluk sai nu’udar asesor iha Ministeriu Finansas no nia rezultadu ikus mak konsege na’ok tiha Estadu Timor – Leste nia osan kuaze millaun U$3.5. Tribunal ida iha New Jersey, Estadus Unidus Amerika (EUA) hamonu ona sentensa prijaun tinan 6 ba Bobby no husu nia atu devolve osan sira ne’ebé nia na’ok husi Timor – Leste, maibe to’o oras ne’e seidauk devolve.

Castro mós preokupa tebes ho kompañia estranjeiru ida ne’ebé hahu halo nia operasaun iha Timor – Leste desde tinan 2002 no ohin loron kompnhia ne’e konege iha kompañia hamutuk 30 resin ona. Nain ba kompañia ne’e mai husi Pakistaun maibe sai nu’udar imigrante Australia. Nia tama Timor – Leste uja pasaporte Australia nian.   

“Ha’u preokupa tebes, tanba nia hahu tama Timor – Leste desde tinan 2002, entaun nia bele hetan oportunidade barak liga ho misaun ONU iha tempu ne’eba. Dalaruma nia hetan kontratu lobuk ida husi misaun ONU no sira seluk,” preokupa Castro.  

Castro dehan, iha tempu ne’ebé hanesan, nia mós hatama ema estranjeiru barak mai sai funsionariu ba ninia empreza. Husi ninia staff hirak ne’e agora barak mak sai fali ba diretor ba nia kompañia sira seluk iha Dili laran hodi okupa tiha fatin estratejiku sira. Balun iha aero portu, portu Dili no fatin seluk tan.

“Maibe ida ne’ebé sai ha’u nia preokupasaun bo’ot liu mak husi ninia staff sira ne’e agora barak mak sai nu’udar asesor iha ministériu barak. Balun sai nu’udar asesor iha Ministeriu Finansas durante tinan barak nia laran ona. Balun mós sai nu’udar asesor iha Ministeriu Petroleu no Rekursu Minerais no iha ministériu seluk tan,” Castro preokupa.

“Funsionariu baibain husi kompañia estranjeiru ne’e mak sai fali asesor ba ita nia membru governu sira. Iha finansas iha lobuk ida. Entaun, sira ne’e ha’u hare katak sira mai husi rasa ne’ebé hanesan. Husi Media Oriente. Ida ne’e mak ha’u nia preokupasaun,” kestiona Rui Castro.

Castro hatutan, imazina tok kompañia ida iha anak perusahaan 30 resin, ninia staff sira ne’e mak sai nu’udar diretur anak perusahaan depois barak ne’e mak sai asesor ba membru governu sira.

Agora prosesu rekrutamentu atu sai asesor ne’e mak la’o oinsa? A’at liutan, balun uluk sai nu’udar servente iha restaurante City Café ohin loron sai nu’udar asesora iha Ministeriu Saude. Depois ema hirak ne’e sira nia ligasaun oinsa mak derepente ninia funsionariu sira ne’e sai asesor ba governante sira.

“Ba ninia investimentu ne’e ha’u la kestiona. Halo ba. Bainhira halo ninia investimentu ida ne’ebé selu taxa ba Estadu no fo serbisu ba Timoroan sira ne’e welcome. Importante mak re – investimentu ne’ebé sai anak perusahaan ne’e iha mós misaun seluk atu duni de’it projetu governu ne’ebé simplesmente tenke hetan, tanba ninia staff konfiansa ne’e barak mak sai asesor iha governu,” levanta Castro.

Nia hatutan, staff husi kompañia ne’e barak mak sai asesor ba iha ministériu lobuk ida no halai liu ba aprovizionamentu mak barak.

“Ha’u hatene itoan sira nia lala’ok. Ida ne’e mak sai ha’u nia preokupasaun. Situasaun ida ne’e mak repete ba oin nafatin, ha’u lahatene sai ameasa ba seguransa nasaun nian ka la’e. Parte seguransa mak tenke halo serbisu maka’as hodi analiza klean ba situasaun hirak ne’e,” Castro sujere ba serbisu sekretu Estadu nian tenke detekta kompañia ne’e ninia lala’ok.

Nia hatutan, a’at liutan asesor hirak ne’e bainhira fo asesoria ba parte aprovizionamentu, iha tempu ne’ebé hanesan sira mós komesa loke kedas sira nia kompañia konsultan iha area aprovizionamentu. Asesor barak mós lori kompañia barak husi rai liur hodi manan projetu barak husi governu.

Bazeia ba informasaun balun ne’ebé Timor Post hetan katak eis funsionariu husi kompañia ne’e, ida agora serbisu iha embaixada Estadus Unidus Amerika iha Praia dos Coqueiros, ida sai nu’udar asesor iha Ministeriu Finansas no ida seluk sai nu’udar diretor finansas ba klinika internasional ida iha Dili laran. Asesor hirak ne’e maioria husi estranjeiru. (oki)  

A version of this article appears in print on December 12, 2016, on page 1 of the Timor Post edition with the headline: Konspirasaun iha Prosesu Tenderizasaun?